Kiedy fundacja rodzinna to błąd – 3 scenariusze, w których lepiej wybrać inne rozwiązanie

Fundacja rodzinna, wprowadzona do polskiego porządku prawnego ustawą z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 326), szybko stała się jednym z najczęściej rozważanych narzędzi planowania sukcesji. I słusznie — pozwala oddzielić zarządzanie majątkiem od jego własności, chroni aktywa przed rozdrobnieniem i zapewnia beneficjentom świadczenia bez konieczności bezpośredniego angażowania się w prowadzenie biznesu.

Problem polega na tym, że fundacja rodzinna nie jest rozwiązaniem uniwersalnym. W praktyce doradczej spotykamy się z sytuacjami, w których jej założenie generuje więcej problemów niż rozwiązuje — a koszty (zarówno finansowe, jak i organizacyjne) przewyższają korzyści. Poniżej omawiamy trzy typowe scenariusze, w których warto rozważyć alternatywę.

Scenariusz 1: Niewielki majątek i prosta struktura rodzinna

Fundacja rodzinna wiąże się z wymogami, które przy niewielkim majątku stają się nieproporcjonalnie obciążające. Fundator musi wnieść mienie o wartości co najmniej 100 000 zł (art. 17 ustawy o fundacji rodzinnej), ale to dopiero początek kosztów. Fundacja wymaga powołania zarządu (art. 54–61), a po przekroczeniu 25 beneficjentów — również rady nadzorczej (art. 64–70). Do tego dochodzą obowiązki sprawozdawcze, audytowe (art. 74–77) oraz koszty obsługi księgowej i prawnej.

Dla przedsiębiorcy posiadającego np. jeden lokal usługowy i mieszkanie, którego jedynym następcą jest dorosłe dziecko aktywnie uczestniczące w biznesie, fundacja rodzinna to strukturalna nadbudowa bez realnej wartości dodanej.

Co zamiast tego? W takim scenariuszu testament z zapisem windykacyjnym (art. 981¹–981⁶ k.c.) pozwala precyzyjnie przekazać konkretne składniki majątku — udziały w spółce, nieruchomość, przedsiębiorstwo — bezpośrednio na rzecz wskazanej osoby, z pominięciem postępowania spadkowego w odniesieniu do tych składników. Jeśli firma działa jako jednoosobowa działalność gospodarcza, warto rozważyć równolegle powołanie zarządcy sukcesyjnego na podstawie ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Połączenie tych dwóch instrumentów zapewnia ciągłość operacyjną firmy i jednoznaczny transfer własności — bez kosztów utrzymania dodatkowego bytu prawnego.

Scenariusz 2: Beneficjenci prowadzący własną działalność gospodarczą

To pułapka, na którą zwracamy szczególną uwagę, bo jej konsekwencje podatkowe bywają dotkliwe. Fundacja rodzinna korzysta z podmiotowego zwolnienia z CIT w zakresie działalności określonej w art. 5 ustawy (zarządzanie mieniem, najem, uczestnictwo w spółkach). Świadczenia wypłacane beneficjentom z tzw. grupy zerowej (małżonek, zstępni, wstępni fundatora) są zwolnione z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 157 ustawy o PIT.

Problem pojawia się, gdy beneficjent prowadzi jednocześnie własną działalność gospodarczą. Organy podatkowe mogą zakwestionować charakter świadczeń z fundacji, traktując je jako element optymalizacji podatkowej — zwłaszcza gdy profil działalności beneficjenta pokrywa się z zakresem aktywności fundacji. Ryzyko reklasyfikacji świadczeń jako przychodu z działalności gospodarczej (opodatkowanego na zasadach ogólnych lub podatkiem liniowym) jest realne, a orzecznictwo w tym zakresie dopiero się kształtuje.

Dodatkowym zagrożeniem jest art. 24q ust. 1 ustawy o CIT — jeżeli fundacja prowadzi działalność wykraczającą poza katalog z art. 5 ustawy, dochody z tej działalności podlegają opodatkowaniu sankcyjną stawką 25% CIT. W praktyce granica między dozwolonym zarządzaniem mieniem a niedozwoloną działalnością gospodarczą bywa płynna.

Co zamiast tego? Gdy beneficjenci są aktywni biznesowo, często lepszym rozwiązaniem jest bezpośrednie przeniesienie udziałów w spółkach (np. darowizna udziałów w spółce z o.o. korzystająca ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn dla grupy zerowej na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn) w połączeniu z odpowiednim ukształtowaniem umowy spółki — ograniczeniami zbywalności udziałów, klauzulami drag-along i tag-along, prawem pierwszeństwa nabycia. Alternatywnie, spółka holdingowa z precyzyjnie skonstruowanym statutem może pełnić funkcję „quasi-fundacji” z większą elastycznością podatkową.

Scenariusz 3: Konflikt interesów między beneficjentami

Fundacja rodzinna zakłada wspólnotę interesów — beneficjenci nie mają bezpośredniego wpływu na majątek, ale korzystają ze świadczeń określonych w statucie. W teorii to elegancki mechanizm separacji zarządzania od korzyści. W praktyce — gdy relacje rodzinne są napięte — fundacja staje się areną konfliktu.

Statut fundacji (art. 26–30 ustawy) określa zasady wypłaty świadczeń, ale jego zmiana wymaga zgody zarządu i spełnienia procedur opisanych w statucie. Beneficjent, który czuje się pokrzywdzony (np. uważa, że świadczenia są za niskie lub nierówne), ma ograniczone środki prawne — może wnioskować o kontrolę do rady nadzorczej (jeśli istnieje) lub zgromadzenia beneficjentów (art. 71–73), ale nie ma bezpośredniego roszczenia o zmianę statutu.

Co więcej, instytucja zachowku (art. 991 k.c.) nie została wyłączona w odniesieniu do mienia wniesionego do fundacji. Wprawdzie art. 56 ust. 1–6 ustawy o fundacji rodzinnej modyfikuje zasady obliczania zachowku (m.in. umożliwia rozłożenie go na raty lub obniżenie), ale samo roszczenie pozostaje — a beneficjent pominięty w statucie, który jest jednocześnie spadkobiercą ustawowym fundatora, może dochodzić zachowku od fundacji. To scenariusz, który potrafi sparaliżować funkcjonowanie fundacji na lata.

Co zamiast tego? W sytuacji istniejącego lub przewidywanego konfliktu, bardziej przewidywalnym rozwiązaniem jest podział majątku za życia fundatora — poprzez darowizny z zaliczeniem na schedę spadkową (art. 1039 k.c.), umowy dożywocia (art. 908 k.c.) dla nieruchomości, lub zbycie udziałów w spółkach na rzecz poszczególnych następców. Każdy z następców otrzymuje konkretny składnik majątku, którym zarządza samodzielnie. Eliminuje to źródło konfliktu — wspólność. Dodatkowo, dobrze skonstruowana umowa spółki z mechanizmami rozwiązywania sporów (klauzula arbitrażowa, prawo przymusowego wykupu) może zapewnić stabilność bez potrzeby tworzenia nadrzędnej struktury.

Kiedy fundacja rodzinna rzeczywiście ma sens?

Powyższe scenariusze nie deprecjonują fundacji rodzinnej jako instytucji. Ma ona swoje zastosowanie — i to istotne — w sytuacjach, gdy majątek jest znaczący i złożony (portfel spółek, nieruchomości, aktywa zagraniczne), gdy beneficjentów jest wielu i nie wszyscy mają kompetencje do zarządzania aktywami, gdy fundator chce zapewnić wielopokoleniową ochronę majątku z centralnym zarządzaniem, oraz gdy relacje rodzinne są na tyle stabilne, że wspólna struktura nie stanie się zarzewiem konfliktu.

Kluczowe jest jednak, aby decyzja o założeniu fundacji była poprzedzona rzetelną analizą alternatyw. Zbyt często obserwujemy sytuacje, w których fundacja rodzinna jest traktowana jako „domyślne” rozwiązanie sukcesyjne — podczas gdy prostsze i tańsze instrumenty (testament z zapisem windykacyjnym, zarząd sukcesyjny, bezpośrednia darowizna udziałów, spółka holdingowa) mogą osiągnąć ten sam cel z mniejszym ryzykiem i niższymi kosztami.

Podsumowanie

Przed podjęciem decyzji o założeniu fundacji rodzinnej warto odpowiedzieć sobie na cztery pytania: czy moja struktura majątkowa jest wystarczająco złożona, aby uzasadnić koszty jej utrzymania? Czy beneficjenci prowadzą lub planują prowadzić własną działalność gospodarczą — i jakie to rodzi ryzyko podatkowe? Czy relacje rodzinne pozwalają na funkcjonowanie wspólnej struktury bez eskalacji konfliktów? Czy alternatywne instrumenty prawne nie rozwiążą mojego problemu prościej i taniej?

Fundacja rodzinna to potężne narzędzie — ale jak każde narzędzie, wymaga właściwego zastosowania. Założenie jej „na wszelki wypadek” lub „bo tak robią inni” to jeden z najczęstszych błędów w planowaniu sukcesji.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Każda sytuacja sukcesyjna wymaga indywidualnej analizy.

Artykuły

Kiedy fundacja rodzinna to błąd – 3 scenariusze, w których lepiej wybrać inne rozwiązanie